Aldosteron i renina: kiedy lekarz zleca te badania w nadciśnieniu

Według WHO w 2024 roku nadciśnienie tętnicze dotyczyło szacunkowo 1,4 miliarda dorosłych w wieku 30–79 lat na całym świecie — to 33% tej grupy. Około 44% spośród chorych nie wiedziało o swoim nadciśnieniu, a tylko 23% osiągało wartości ciśnienia uznane za kontrolowane. W Polsce narzędziem wczesnego wykrywania nadciśnienia jest między innymi Program Profilaktyki Chorób Układu Krążenia (ChUK) — bezpłatne badanie przysługujące osobom w wieku 35–65 lat co 5 lat w POZ. To przy okazji takich wizyt wiele osób po raz pierwszy słyszy, że ich ciśnienie jest zbyt wysokie. Więcej o tym programie w artykule o ChUK.

Dla większości pacjentów z nadciśnieniem pierwotnym (samoistnym) odpowiednie leczenie i zmiana stylu życia skutecznie obniżają ciśnienie. Jednak u części chorych ciśnienie pozostaje zbyt wysokie mimo dobrze prowadzonego leczenia. Jedną z częstych przyczyn jest ukryta choroba nadnerczy — hiperaldosteronizm pierwotny.

Nadciśnienie wtórne: 10–35% przypadków

Jak wynika z Wytycznych ESC 2024 dotyczących postępowania w nadciśnieniu tętniczym, nadciśnienie wtórne — czyli spowodowane konkretną, możliwą do leczenia przyczyną — występuje u 10–35% wszystkich pacjentów z nadciśnieniem. Wśród tych z nadciśnieniem opornym na leczenie odsetek może sięgać nawet 50%.

Najczęstszą przyczyną nadciśnienia wtórnego jest hiperaldosteronizm pierwotny (PA) — stan, w którym nadnercza produkują zbyt dużo hormonu aldosteronu, niezależnie od normalnych mechanizmów regulacji. Wytyczne ESC 2024 wskazują, że może on dotyczyć nawet do 12% pacjentów z ciśnieniem powyżej 180/110 mm Hg.

Hiperaldosteronizm pierwotny zazwyczaj przebiega bez charakterystycznych objawów. Może mu towarzyszyć obniżone stężenie potasu we krwi (hipokaliemia) — spontaniczne lub wywołane przez leki moczopędne — a także nieproporcjonalne do stopnia nadciśnienia uszkodzenia serca (migotanie przedsionków) lub nerek.

Kiedy lekarz może zlecić badanie ARR?

Podstawowym badaniem przesiewowym w kierunku hiperaldosteronizmu pierwotnego jest stosunek aldosteronu do reniny (ARR) — jedno pobranie krwi, zazwyczaj rano, z ramienia.

Wytyczne ESC 2024 wyróżniają sytuacje, w których lekarz powinien lub może rozważyć to badanie:

Klasa I (zalecane): pacjenci z nadciśnieniem, u których wystąpiły objawy sugerujące nadciśnienie wtórne, powinni mieć wykonane odpowiednie badania przesiewowe.

Do sygnałów, które powinny skłonić lekarza do oceny pod kątem hiperaldosteronizmu, należą:

• nadciśnienie oporne — ciśnienie pozostaje ≥140/90 mm Hg mimo stosowania trzech leków hipotensyjnych w maksymalnych dawkach (w tym leku moczopędnego)
• hipokaliemia spontaniczna lub wywołana diuretykami
• przypadkowo wykryty guz nadnercza (incidentaloma)
• rodzinny wywiad w kierunku hiperaldosteronizmu pierwotnego lub nadciśnienia o bardzo wczesnym początku (poniżej 40 lat) i/lub udaru mózgu w młodym wieku
• nieproporcjonalne do stopnia nadciśnienia uszkodzenia narządów — na przykład migotanie przedsionków u osoby relatywnie młodej

Klasa IIa (warto rozważyć): u wszystkich dorosłych z potwierdzonym nadciśnieniem (BP ≥140/90 mm Hg) można rozważyć przesiewowe oznaczenie stężenia reniny i aldosteronu.

Na czym polega badanie?

ARR to jedno badanie z krwi. Ocenia jednocześnie stężenie aldosteronu i aktywność reninową osocza (lub stężenie reniny), a następnie wylicza ich stosunek. Wynik interpretuje lekarz w kontekście aktualnie przyjmowanych leków — część z nich może zaburzać wynik (np. beta-blokery, diuretyki tiazydowe, inhibitory ACE czy środki antykoncepcyjne).

Jeśli wynik ARR wzbudzi podejrzenie, lekarz zazwyczaj kieruje pacjenta do poradni endokrynologicznej lub kardiologicznej w celu dalszej diagnostyki.

Inne przyczyny nadciśnienia wtórnego

Hiperaldosteronizm to najczęstsza, ale nie jedyna przyczyna nadciśnienia wtórnego. Wytyczne ESC 2024 wymieniają również:

• nadciśnienie naczyniowo-nerkowe (zwężenie tętnicy nerkowej) — badanie przesiewowe: USG dopplerowska nerek lub angio-CT/MRI
• obturacyjny bezdech senny (OSAS) — badanie przesiewowe: polisomnografia ambulatoryjna; dotyczy szczególnie pacjentów z NT opornym i otyłością
• guz chromochłonny/przyzwojak — badanie przesiewowe: stężenie metanefryny i normetanefryny w moczu dobowym i/lub surowicy
• zespół Cushinga — badanie przesiewowe: wolny kortyzol w dobowej zbiórce moczu, test hamowania deksametazonem
• choroby tarczycy — badanie przesiewowe: TSH
• koarktacja aorty — badanie przesiewowe: echokardiogram, angio-CT

Jak zapytać lekarza o badanie?

Badanie ARR może zlecić lekarz POZ podczas zwykłej wizyty. Warto zapytać o nie, jeśli:

• ciśnienie jest słabo kontrolowane mimo leczenia,
• przy stosowaniu leków moczopędnych pojawiły się objawy hipokaliemii (skurcze mięśni, osłabienie),
• podczas programu ChUK zmierzono istotnie podwyższone ciśnienie mimo dotychczasowego leczenia.

Lekarz może zlecić oznaczenie reniny i aldosteronu bezpośrednio lub skierować do poradni specjalistycznej. Holter ciśnieniowy (ABPM), opisany we wpisie Holter EKG i Holter ciśnieniowy — kiedy lekarz je zleca, bywa zlecany równocześnie, by potwierdzić faktyczne wartości ciśnienia poza gabinetem.

Pamiętaj: treści na tym portalu mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Jeśli martwisz się wynikami ciśnienia lub przyjmowanymi lekami, skontaktuj się z lekarzem POZ.