Badanie nasienia (seminogram) — kto skorzysta bezpłatnie w NFZ

Według WHO niepłodność oznacza brak ciąży po 12 miesiącach regularnego współżycia bez zabezpieczenia, a z jej powodu może mieć trudności mniej więcej jedna na sześć osób w wieku rozrodczym. W Polsce, jak podaje pacjent.gov.pl, problem dotyczy 1–1,5 mln par. Pierwszym badaniem po stronie mężczyzny jest seminogram, czyli badanie nasienia — poniżej: co obejmuje, kto może je wykonać bezpłatnie i jak się do niego przygotować.

Czym jest seminogram

Według NFZ seminogram jest podstawowym, nieinwazyjnym badaniem w diagnozowaniu męskiej niepłodności. Ocenia się w nim m.in.:

• objętość, lepkość, czas upłynnienia, pH i wygląd nasienia,
• ogólną liczbę plemników i ich liczbę w 1 ml,
• odsetek plemników żywych i poruszających się,
• ewentualne zlepianie się plemników (aglutynację).

Sposób wykonania badania w laboratoriach opisuje podręcznik WHO (6. wydanie z 2021 roku), którego celem jest porównywalność wyników z różnych pracowni. Ocena wyniku należy do lekarza — pojedynczy wynik nie rozstrzyga o płodności.

Kto może skorzystać bezpłatnie

NFZ wskazuje, że od 1 stycznia 2024 r. zwiększył finansowanie badania nasienia (seminogramu). Kwalifikują się pełnoletni mężczyźni, którzy spełniają jeden z warunków:

• przez co najmniej 12 miesięcy bezskutecznie starają się o ciążę, a partnerka ma poniżej 35 lat,
• przez co najmniej 6 miesięcy bezskutecznie starają się o ciążę, a partnerka ma co najmniej 35 lat,
• mają rozpoznanie według ICD-10: N46 Niepłodność męska,
• ich partnerka została zakwalifikowana do inseminacji domacicznej.

Są to kryteria opisane w komunikacie NFZ z 2024 roku. Przed umówieniem badania warto sprawdzić aktualne zasady na stronie NFZ.

Kto zleca badanie i jak się umówić

1. Zgodnie z NFZ badanie nasienia (seminogram) zleca lekarz podczas wizyty u specjalisty — nie jest to badanie dostępne bez skierowania, jak programy przesiewowe. Lista obejmuje poradnie: ginekologiczno-położniczą, urologiczną, endokrynologiczną, andrologiczną oraz poradnie leczenia niepłodności i planowania rodziny i rozrodczości. Ten sam lekarz ocenia wynik i planuje dalsze kroki.
2. Specjalistą od męskiego układu rozrodczego jest androlog. Pacjent.gov.pl podaje, że o skierowanie do niego można poprosić lekarza POZ.
3. Para, która ma trudności z poczęciem, może też zacząć od ginekologa zajmującego się leczeniem niepłodności — według pacjent.gov.pl skierowanie do niego nie jest potrzebne.

NFZ podkreśla, że diagnozowanie mężczyzny powinno rozpoczynać się równolegle z badaniami kobiety.

Jak się przygotować

NFZ wymienia, że od 3 do 5 dni przed badaniem:

• obowiązuje wstrzemięźliwość seksualna,
• nie pije się alkoholu,
• ogranicza się palenie papierosów,
• unika się nadmiernego wysiłku.

Te czynniki wpływają na wynik i mogą go zafałszować. Lekarzowi warto przekazać informację o lekach przyjmowanych w ostatnich 3 miesiącach i o niedawno przebytych chorobach. Szczegóły pobrania próbki (miejsce, pojemnik, czas dostarczenia) podaje placówka wykonująca badanie.

Co wpływa na jakość nasienia

Według pacjent.gov.pl męska niepłodność wiąże się z jakością nasienia. Może ją powodować m.in.:

• choroby jąder i układu moczowo-płciowego,
• cukrzyca, choroby układu krążenia i inne choroby cywilizacyjne,
• stres i brak ruchu, nadwaga, niewłaściwa dieta,
• przewlekłe picie alkoholu i używki,
• przegrzewanie jąder.

Do bezpłodności u mężczyzn mogą prowadzić także powikłania świnki. Dlatego pacjent.gov.pl przypomina o szczepieniu MMR; więcej o nim jest w artykule Szczepienie MMR u dorosłych. Z kolei WHO wskazuje, że u mężczyzn niepłodność najczęściej wynika z problemów z wytryskiem nasienia, braku lub małej liczby plemników albo z ich nieprawidłowego kształtu i ruchu.

Co jeśli wynik odbiega od oczekiwanego

Wynik seminogramu to wskazówka, nie diagnoza. Zgodnie z pacjent.gov.pl często trudno ustalić jedną przyczynę, a rozpoznanie wymaga czasu. Lekarz może zlecić dodatkowe badania lub skierować do innego specjalisty, a o leczeniu — farmakologicznym albo zabiegowym — decyduje po ustaleniu przyczyny. Czasem potrzebna jest też zmiana stylu życia.

Pytania, które warto zadać lekarzowi

• Czy badanie należy powtórzyć i po jakim czasie?
• Czy któreś z przyjmowanych leków lub przebytych chorób mogą wpływać na wynik?
• Jakie dodatkowe badania są potrzebne, jeśli wynik odbiega od oczekiwań?
• Czy parze przysługuje dalsza ścieżka diagnostyczna w ramach NFZ?

Podsumowanie

• Seminogram to podstawowe, nieinwazyjne badanie w diagnozowaniu męskiej niepłodności.
• NFZ finansuje je u pełnoletnich mężczyzn po 12 miesiącach starań (6 miesięcy, gdy partnerka ma co najmniej 35 lat), przy rozpoznaniu N46 lub przy kwalifikacji partnerki do inseminacji.
• Badanie zleca lekarz specjalista w poradni wymienionej przez NFZ; do androloga można uzyskać skierowanie od lekarza POZ.
• Przed badaniem obowiązują 3–5 dni wstrzemięźliwości, bez alkoholu i nadmiernego wysiłku.
• Wynik interpretuje lekarz, a diagnozowanie pary powinno przebiegać równolegle.
• Na jakość nasienia wpływają choroby, styl życia i przegrzewanie jąder.

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Ból, obrzęk lub guzek w jądrze, a także krew w nasieniu wymagają pilnej konsultacji z lekarzem POZ lub urologiem — niezależnie od tego, czy para stara się o dziecko, i bez czekania na wyniki badań płodności.