Podwyższony wapń we krwi — co to może oznaczać i kiedy zbadać PTH

Wynik badania krwi z zaznaczoną wartością wapnia powyżej normy potrafi wywołać niepokój — tym bardziej że osoba, u której go znaleziono, często czuje się zupełnie zdrowo. Łagodna hiperkalcemia przez wiele miesięcy lub lat przebiega bez wyraźnych dolegliwości, co sprawia, że bywa odkrywana przypadkowo. Nie oznacza to jednak, że można ją zignorować. Za podwyższonym wapniem stoi w większości przypadków konkretna, możliwa do leczenia przyczyna.

Norma i co oznacza wynik powyżej niej

Prawidłowe stężenie wapnia w surowicy krwi wynosi 2,25–2,75 mmol/l. W różnych laboratoriach zakres ten, podawany na wyniku jako „wartości referencyjne”, może się nieznacznie różnić. O hiperkalcemii mówimy dopiero wtedy, gdy stężenie wapnia przekracza 2,75 mmol/l (11 mg/dl).

Pod względem nasilenia wyróżnia się trzy poziomy:

• łagodna: stężenie poniżej 3,0 mmol/l — najczęściej bezobjawowa,
• umiarkowana: 3,1–3,75 mmol/l — mogą pojawiać się wyraźniejsze dolegliwości,
• ciężka: powyżej 3,75 mmol/l — wymaga pilnego leczenia, niekiedy hospitalizacji.

Łagodna hiperkalcemia zwykle nie powoduje żadnych objawów, a wynik powyżej normy jest często zaskoczeniem dla osoby, u której badanie było zlecone z innego powodu.

Dwie przyczyny, dziewięć na dziesięć przypadków

Dwie przyczyny — pierwotna nadczynność przytarczyc i choroba nowotworowa — odpowiadają łącznie za około 90% przypadków hiperkalcemii. Pozostałe 10% to stany rzadkie: nadmiar witaminy D, sarkoidoza, długotrwałe unieruchomienie czy rodzinne formy zaburzeń wapniowych.

Pierwotna nadczynność przytarczyc (PHPT) to stan, w którym jeden lub więcej spośród czterech gruczołów przytarczycznych — położonych w okolicy tarczycy na szyi — zaczyna wydzielać zbyt dużo parathormonu (PTH). Najczęstszą przyczyną jest łagodny guzek jednego z gruczołów, zwany gruczolakiem. Choroba dotyka kobiety zdecydowanie częściej niż mężczyzn; według danych amerykańskich PHPT stwierdza się u 1 na 500 kobiet i u 1 na 2000 mężczyzn. Najczęściej pojawia się w szóstej dekadzie życia.

Nowotwory podnoszą stężenie wapnia na dwa sposoby: przez przerzuty do kości, które uwalniają wapń, lub przez wydzielanie białka podobnego do PTH, które działa na organizm jak nadmiar parathormonu. Nowotwory najczęściej wywołujące hiperkalcemię to szpiczak, białaczka, chłoniak, rak piersi, nerki, płuca, żołądka lub jelita.

Rola PTH w regulacji wapnia

Wapń w organizmie nie krąży sam. Parathormon uwalnia wapń z kości i zwiększa jego wchłanianie zwrotne w nerkach, dbając o to, by jego stężenie we krwi nie spadło zbyt nisko. W pierwotnej nadczynności przytarczyc gruczoł działa autonomicznie — produkuje PTH niezależnie od aktualnego stężenia wapnia. Efektem jest trwale podwyższona kalcemia i z czasem: osłabianie kości, większe ryzyko kamieni nerkowych oraz pogorszenie pracy nerek.

Kiedy badanie wapnia trafia do planu diagnostycznego

Oznaczenie stężenia wapnia w surowicy nie wchodzi standardowo do badań przesiewowych w programach takich jak Moje Zdrowie czy ChUK — są tam inne parametry biochemiczne. Natomiast w ramach diagnostyki osteoporozy lekarz zleca oznaczenie poziomu wapnia i witaminy D w surowicy jako element oceny metabolizmu kostnego. Badanie może trafić do zleceń POZ również wtedy, gdy pacjent zgłasza objawy mogące wskazywać na zaburzenia wapniowe, przyjmuje przewlekle leki tiazydowe lub suplementuje duże dawki wapnia i witaminy D.

Objawy — albo ich brak

Jeżeli stężenie wapnia wzrasta powoli, nawet znaczna hiperkalcemia może przebiegać bez wyraźnych dolegliwości. Kiedy objawy już się pojawiają, są niespecyficzne:

• ogólne osłabienie i zmęczenie,
• trudności z koncentracją,
• wzmożone pragnienie i zwiększona ilość oddawanego moczu,
• zaparcia, nudności, bóle brzucha,
• osłabienie siły mięśniowej.

Pierwszym wyraźnym sygnałem długo trwającej, lecz bezobjawowej hiperkalcemii może być kamica układu moczowego. Przy bardzo wysokim stężeniu wapnia mogą wystąpić zaburzenia rytmu serca lub śpiączka — takie objawy wymagają natychmiastowego wezwania pogotowia.

Co robić przy podwyższonym wyniku

W razie stwierdzenia podwyższonego stężenia wapnia w rutynowym badaniu należy zgłosić się do lekarza POZ. Lekarz zbierze wywiad (przyjmowane leki, suplementy, historię chorób) i zleci badania rozszerzające, w pierwszej kolejności:

• wapń całkowity lub zjonizowany — potwierdzenie hiperkalcemii,
• parathormon (PTH) — kluczowy dla rozróżnienia przyczyn,
• fosforany — obniżone przy pierwotnej nadczynności przytarczyc.

Dla PHPT charakterystyczne jest jednoczesne zwiększone stężenie wapnia i PTH przy obniżonych fosforanach. Gdy wyniki potwierdzą chorobę, lekarz POZ skieruje do endokrynologa lub chirurga.

Kiedy niezbędna wizyta u endokrynologa

Potwierdzenie pierwotnej nadczynności przytarczyc zawsze wymaga oceny specjalistycznej. Wskazaniem do leczenia operacyjnego jest między innymi wiek poniżej 50 lat, kamica nerkowa, osteoporoza, złamania kości lub istotnie podwyższone stężenie wapnia. Osoby, u których operacja nie jest wskazana ani możliwa, trafiają pod stałą obserwację w poradni endokrynologicznej z kontrolą wapnia, kreatyniny i densytometrią co kilka lat.

Powiązane zagadnienia:

• o tym, jak przebiega ocena gęstości kości i kiedy wystawić skierowanie — osteoporoza: profilaktyka i densytometria,
• gdy wynik wapnia jest natomiast zbyt niski — niedobór wapnia: kto jest w grupie ryzyka i kiedy zbadać,
• o tarczycy i przytarczycach w badaniu USG — USG tarczycy u kobiet: kiedy profilaktycznie i co oznaczają guzki.

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej.