Prolaktyna u mężczyzn — kiedy badanie jest uzasadnione

Prolaktyna to hormon wydzielany przez przysadkę mózgową — u obu płci. Kojarzy się głównie z karmieniem piersią i problemami hormonalnymi kobiet, tymczasem jej nadmiar u mężczyzny daje konkretny i często ignorowany zestaw objawów. Problem jest diagnozowany późno, bo zaburzenia erekcji czy niepłodność kierują uwagę ku testosteronowi, nie ku przysadce. Warto wiedzieć, kiedy warto pójść krok dalej i zlecić oznaczenie prolaktyny.

Kiedy lekarz zleca oznaczenie prolaktyny u mężczyzny

Podstawowe wskazania to badanie w kierunku niepłodności i zaburzeń erekcji. Badanie wykonuje się też przy:

• bólach głowy i ubytku pola widzenia — mogą sygnalizować guz przysadki mózgowej uciskający skrzyżowanie wzrokowe;
• ginekomastii (powiększeniu gruczołów piersiowych);
• podejrzeniu hipogonadyzmu — gdy poziom testosteronu spada bez oczywistej przyczyny.

Oznaczenie jest też standardem u mężczyzn przyjmujących leki mogące podnosić prolaktynę (m.in. psychiatryczne, metoklopramid) — zwykle przed włączeniem leku, po 3 miesiącach i następnie raz rocznie.

Objawy hiperprolaktynemii u mężczyzn

Nadmiar prolaktyny zakłóca oś podwzgórze–przysadka–gonady, obniżając wydzielanie testosteronu. Pełen obraz kliniczny obejmuje, według mp.pl:

• obniżenie popędu płciowego i zaburzenia erekcji,
• niepłodność (zmniejszona liczba i ruchliwość plemników),
• ginekomastię,
• zmniejszenie masy mięśniowej i owłosienia płciowego,
• osteoporozę (odwapnienie kości).

Objawy narastają stopniowo i mogą być mylone z niedoborem testosteronu. Jeśli poziom testosteronu jest obniżony bez wyraźnej przyczyny, sprawdzenie prolaktyny jest zasadnym krokiem diagnostycznym — temat ten jest szerzej omówiony w artykule o testosteronie u mężczyzn.

Normy i interpretacja wyniku

Według Przeglądu Menopauzalnego prawidłowe stężenie prolaktyny u mężczyzn jest niższe niż 15 ng/ml (odpowiednik około 300–320 mIU/L). Zakresy referencyjne różnią się jednak między laboratoriami — wynik zawsze należy porównywać z normą podaną przez pracownię, która wykonała oznaczenie.

Stężenie prolaktyny naturalnie wzrasta po wysiłku fizycznym, po posiłku bogatym w tłuszcze i białka oraz przy stresie, zwykle nie przekraczając 30 ng/ml. Dlatego rozpoznanie hiperprolaktynemii wymaga co najmniej dwóch oznaczeń w różnych dniach. Wartości przekraczające 200 ng/ml są charakterystyczne dla guza przysadki produkującego prolaktynę.

Badanie prolaktyny wykonuje się z krwi żylnej, na czczo. Przed pobraniem warto przez kilka dni unikać intensywnego wysiłku i stosunku seksualnego, które mogą przejściowo podnieść wynik.

Makroprolaktynemia to stan, w którym podwyższone stężenie prolaktyny wynika z obecności dużych cząsteczek hormonu związanych z immunoglobulinami (IgG) — biologicznie nieaktywnych. Wynik badania wychodzi ponad normę, ale mężczyzna nie ma żadnych objawów hiperprolaktynemii. Makroprolaktynemia nie wymaga leczenia, lecz może prowadzić do niepotrzebnych dalszych badań, dlatego warto ją wykluczyć, zanim wdroży się diagnostykę guza przysadki. Potwierdzenie polega na prostym teście strącania PEG w laboratorium.

Skąd bierze się podwyższona prolaktyna

Przyczyny można podzielić na trzy grupy:

Fizjologiczne — stres, wysiłek, głodzenie, sen głęboki, stosunek seksualny. Wartości wracają do normy bez interwencji.

Lekowe — leki psychiatryczne, metoklopramid, werapamil, estrogeny, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne. Podwyższenie jest wtórne — leczenie choroby podstawowej lub zmiana leku rozwiązuje problem.

Chorobowe:

• Guz prolaktynowy (prolaktynoma) — najczęstszy łagodny guz przysadki, stwierdza się go u około 100 osób na milion. Większość to mikrogruczolaki o średnicy poniżej 1 cm. Makrogruczolaki (śr. >1 cm) mogą powodować bóle głowy i ubytki pola widzenia (mp.pl).
• Niedoczynność tarczycy — TSH jest jednym z pierwszych oznaczeń wykluczanych przy podwyższonej prolaktynie.
• Niewydolność wątroby i nerek.

Jak lekarz ustala przyczynę podwyższonego wyniku

Przy stwierdzeniu podwyższonego stężenia lekarz w pierwszej kolejności wyklucza:

1. Wpływ przyjmowanych leków.
2. Niedoczynność tarczycy (TSH).
3. Uszkodzenie nerek.

Gdy inne przyczyny są wykluczone, a wartości prolaktyny wskazują na możliwy guz przysadki, wykonuje się MRI przysadki z kontrastem — badanie ocenia obecność i wielkość zmiany. Nieznacznie podwyższona prolaktyna może wymagać kilkukrotnego oznaczenia, w tym badania nocnego.

Leczenie i rokowanie przy prolaktynomie

Leczeniem pierwszego wyboru są leki z grupy agonistów dopaminy — normalizację stężenia prolaktyny i zmniejszenie guza uzyskuje się u około 90% chorych. Leczenie operacyjne rozważa się tylko w przypadku oporności na farmakoterapię lub wyjątkowo złej tolerancji leków.

Artykuł o prolaktynie u kobiet opisuje analogiczne zagadnienie w innym kontekście klinicznym.

Powyższe informacje mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Interpretację wyników zawsze należy omówić z lekarzem.