Przełyk Barretta: kiedy przewlekły refluks wymaga gastroskopii

Czym jest przełyk Barretta i skąd się bierze

Przełyk Barretta to stan, w którym prawidłowy nabłonek wielowarstwowy płaski wyścielający dolny odcinek przełyku zostaje zastąpiony nabłonkiem walcowatym — takim, który normalnie tworzy błonę śluzową żołądka i jelita. Przyczyną tej przemiany jest przewlekłe drażnienie: refluks żołądkowo-przełykowy (GERD), zwłaszcza z udziałem treści żółciowej (zasadowej), uszkadza śluzówkę przełyku na tyle regularnie, że tkanka się adaptuje, przyjmując inny typ komórek.

Ta adaptacja nie boli i nie daje charakterystycznych sygnałów. Osoba z przełykiem Barretta odczuwa zwykle to samo co przy niepowikłanym refluksie — lub nie odczuwa nic. Problem polega na tym, że zmieniona tkanka jest tkanką przednowotworową: może z czasem przejść przez etap dysplazji i przekształcić się w raka gruczołowego przełyku (gruczolakorak).

Kto częściej rozwija to powikłanie refluksu

Nie każda osoba z refluksem trafi do grupy z przełykiem Barretta. Według danych gastroenterologicznych ryzyko jest wyższe, gdy współwystępuje kilka czynników:

• płeć męska — mężczyźni chorują na przełyk Barretta istotnie częściej niż kobiety,
• wiek powyżej 50 lat połączony z wieloletnim wywiadem refluksowym,
• otyłość trzewna — nadmiar tłuszczu brzusznego zwiększa ciśnienie śródbrzuszne i nasila zarzucanie,
• przepuklina rozworu przełykowego (hiatal hernia),
• palenie tytoniu — osłabia napięcie dolnego zwieracza przełyku,
• dominacja refluksu zasadowego (żółciowego) obok kwaśnego.

Według danych z badań gastroenterologicznych przełyk Barretta rozwijał się u 10–15% pacjentów z przewlekłym refluksem żołądkowo-przełykowym.

Jak duże jest ryzyko raka

Rozpoznanie przełyku Barretta nie oznacza, że rak jest nieuchronny. Ryzyko jest realne, ale zależy przede wszystkim od tego, czy w tkance pojawiła się dysplazja i jakiego jest stopnia.

Dane z piśmiennictwa gastroenterologicznego:

• Roczna zapadalność na gruczolakorak przełyku przy dysplazji niskiego stopnia wynosi około 0,3%.
• Przy dysplazji wysokiego stopnia wzrasta do około 1,7% rocznie.
• U osób z rozległą metaplazją jelitową (odcinek przełyku Barretta powyżej 3 cm) ryzyko raka przełyku jest 30–125 razy wyższe niż w ogólnej populacji.

To właśnie różnica między dysplazją niskiego i wysokiego stopnia decyduje o tym, jak często i jak intensywnie gastroenterolog rekomenduje kolejne kontrole endoskopowe.

Kiedy gastroskopia i jak ją uzyskać przez NFZ

Gastroskopia jest jedynym badaniem, które pozwala ocenić stan błony śluzowej przełyku, ustalić obecność i rozległość metaplazji oraz pobrać wycinki do histopatologii. Sama zgaga czy uczucie cofania się treści żołądkowej nie różnicuje przełyku Barretta od niepowikłanego GERD.

Sytuacje, w których lekarz najczęściej zleca gastroskopię górnego odcinka przewodu pokarmowego, omówiono szerzej w artykule Gastroskopia: co wykrywa i kiedy lekarz kieruje. W kontekście Barretta wskazania obejmują m.in.:

• objawy refluksu utrzymujące się lub nasilające mimo leczenia farmakologicznego,
• objawy alarmowe: trudności w połykaniu, chudnięcie, wymioty, niedokrwistość,
• długotrwały refluks (powyżej 5 lat) u mężczyzny po 50. roku życia z co najmniej jednym dodatkowym czynnikiem ryzyka.

Gastroskopia to świadczenie refundowane przez NFZ — wymagane jest skierowanie od lekarza POZ lub specjalisty. Aktualne terminy w placówkach kontraktowanych można sprawdzić w Informatorze o Terminach Leczenia NFZ.

Jeśli badanie potwierdzi przełyk Barretta, dalszy harmonogram kontroli endoskopowych ustala gastroenterolog na podstawie wyników biopsji. Bez dysplazji kontrolna gastroskopia jest zazwyczaj powtarzana co kilka lat. Przy dysplazji — częściej, a w wybranych przypadkach możliwe jest leczenie endoskopowe (ablacja termiczna) dostępne w ośrodkach specjalistycznych, jak Klinika Gastroenterologii Onkologicznej NIO.

Co pomaga ograniczyć progresję

Zmiana stylu życia nie cofa przełyku Barretta, ale może zmniejszyć nasilenie refluksu, który go podtrzymuje:

• utrzymanie prawidłowej masy ciała — jak otyłość wpływa na ryzyko nowotworów, opisano szerzej w artykule Otyłość i brak aktywności fizycznej jako czynniki ryzyka raka,
• unikanie posiłków na 2–3 godziny przed snem oraz spanie z uniesioną głową,
• rezygnacja z palenia — palenie niszczy mechanizm antyrefluksowy; więcej o tym, dlaczego badania są szczególnie ważne u osób palących, jest w artykule Badania profilaktyczne dla palaczy — kompendium,
• ograniczenie potraw nasilających refluks: tłuste i smażone, alkohol, kawa, czekolada, mięta.

Badania wskazują, że regularne stosowanie inhibitorów pompy protonowej (IPP) zmniejsza ryzyko powikłań onkologicznych u chorych z przełykiem Barretta. Decyzja o leczeniu farmakologicznym — rodzaju i czasie stosowania leków — jest podejmowana przez lekarza na podstawie pełnego obrazu klinicznego.

Objawy wymagające szybkiej konsultacji

Przy rozpoznanym przełyku Barretta lub przy przewlekłym refluksie kilka sygnałów wymaga kontaktu z lekarzem bez odkładania na planowy termin:

• trudności lub ból przy połykaniu (dysfagia),
• nieplanowana utrata masy ciała,
• nawracające wymioty lub krew w wymiocinach,
• smoliste lub krwiste stolce,
• niedokrwistość niewyjaśnionej przyczyny,
• zgaga nasilająca się mimo stosowanego leczenia.

Są to tzw. objawy alarmowe, które wymagają szybkiej diagnostyki, w tym gastroskopii. Objawy alarmowe dotyczące górnego odcinka przewodu pokarmowego omówiono też w artykule Rak żołądka: czynniki ryzyka, objawy i kiedy gastroskopia.

Pamiętaj: treści mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Wyniki badań i decyzje o dalszym postępowaniu warto omówić z lekarzem gastroenterologiem lub lekarzem POZ.