Niebarwnikowe raki skóry — objawy BCC i SCC, czynniki ryzyka i ochrona

Rak skóry to nie jeden nowotwór — to cała grupa chorób. Zdecydowaną większość, bo aż 95–98%, stanowią dwa typy: rak podstawnokomórkowy (BCC) i rak kolczystokomórkowy (SCC), nazywane razem niebarwnikowymi rakami skóry. Według Krajowego Rejestru Nowotworów w 2022 r. w Polsce zarejestrowano 15 716 nowych przypadków — eksperci szacują jednak, że z powodu niedoszacowania realna liczba może przekraczać 50 000 rocznie. Niebarwnikowe raki skóry są zatem jednymi z najczęstszych nowotworów w naszym kraju i w skali całego życia ryzyko zachorowania wśród Europejczyków rasy białej przekracza 20%.

Czym są BCC i SCC — i czym różnią się od czerniaka?

BCC i SCC wywodzą się z warstw naskórka, nie z melanocytów — dlatego nie są czerniakiem i rozwijają się inaczej. Rak podstawnokomórkowy (BCC) stanowi ok. 80% wszystkich przypadków, rak kolczystokomórkowy (SCC) — 15–20%.

BCC jest wolnorosnący i rzadko daje odległe przerzuty. Nieleczony niszczy jednak okoliczne tkanki — wnika w skórę, chrząstkę, a nawet kość, powodując trwałe uszkodzenia estetyczne i czynnościowe.

SCC rozprzestrzenia się szybciej niż BCC i może dawać przerzuty do węzłów chłonnych, choć rzadziej prowadzi do śmierci niż czerniak. Oba typy wykryte w stadium wczesnym są niemal zawsze uleczalne.

Objawy, które warto znać

Rak podstawnokomórkowy wygląda zwykle jak powoli powiększający się guzek — perłowy lub błyszczący, z delikatną żyłką po brzegach. Może krwawić bez wyraźnego urazu albo tworzyć owrzodzenia, które nie goją się tygodniami. Najczęściej pojawia się na twarzy, głowie lub karku — czyli tam, gdzie skóra bywa najdłużej wystawiona na słońce.

Rak kolczystokomórkowy (SCC) przyjmuje zwykle formę twardego, czerwonego guzka lub zgrubienia, które może być bolesne, łuszczyć się lub tworzyć owrzodzenia. Bywa mylony z przewlekłym zapaleniem skóry albo brodawką.

Wspólna zasada: jeśli jakakolwiek zmiana skórna nie goi się przez 3–4 tygodnie, bez wyraźnej przyczyny krwawi lub wyraźnie zmienia wygląd w ciągu kilku tygodni — warto pokazać ją dermatologowi. Wcześnie wykryta zmiana niemal zawsze oznacza łatwiejsze leczenie.

Kto jest w grupie ryzyka?

Głównym czynnikiem ryzyka jest nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV — zarówno ze słońca, jak i z solarium. WHO podaje, że w 2020 r. nadmierne narażenie na UV spowodowało 1,2 mln nowych przypadków niebarwnikowych raków skóry na świecie.

Grupy szczególnie narażone:

• Jasny fototyp skóry (I–III): piegi, łatwe oparzenia słoneczne, jasne włosy i oczy — ryzyko zachorowania prawie 10-krotnie wyższe niż u osób z ciemną karnacją
• Wiek powyżej 55 lat: ok. 80% zachorowań dotyczy osób powyżej 55. roku życia, a szczyt zachorowań przypada po 80. roku życia
• Oparzenia słoneczne w dzieciństwie i młodości: nawet jedno silne oparzenie zwiększa ryzyko w późniejszych latach
• Praca na powietrzu bez ochrony przez wiele lat (rolnicy, budowlańcy, ratownicy)
• Korzystanie z solarium
• Obniżona odporność — po przeszczepach organów, przy przyjmowaniu leków immunosupresyjnych lub przy zakażeniu HIV
• Przewlekłe zakażenie wirusem HPV — może sprzyjać powstawaniu SCC

Jak skutecznie chronić skórę przez cały rok?

Ograniczenie ekspozycji na promieniowanie UV to najskuteczniejsza metoda zmniejszenia ryzyka zachorowania. Ochrona jest ważna przez cały rok — UV działa nawet przez chmury i w zimowe słoneczne dni.

Kilka zasad z potwierdzonym działaniem:

1. Unikaj słońca między 11:00 a 16:00, gdy promieniowanie UV jest najsilniejsze — szukaj cienia lub ogranicz czas przebywania na zewnątrz.
2. Stosuj krem z filtrem SPF: minimalnie SPF 30, dla większości Polaków z jasnym fototypem — SPF 50. Nałóż 15–30 minut przed wyjściem na słońce i powtarzaj co 2–3 godziny oraz po każdym wyjściu z wody lub wytarciu ręcznikiem.
3. Noś odzież ochronną: bluzki z długim rękawem, spodnie, kapelusz z szerokim rondem (minimum 7,5 cm) i okulary przeciwsłoneczne.
4. Zrezygnuj z solarium: sztuczne promieniowanie UV uszkadza DNA komórek skóry tak samo jak słoneczne — nie ma bezpiecznej dawki.

Kiedy warto pójść do dermatologa?

Coroczna kontrola skóry u dermatologa jest zalecana wszystkim dorosłym od 18. roku życia — niezależnie od tego, czy mają znamiona. Wizyta obejmuje przegląd zmian skórnych z użyciem dermatoskopu (specjalne szkło powiększające z oświetleniem, które pozwala ocenić strukturę zmiany). Dermatolog może też zlecić biopsję, jeśli zmiana budzi wątpliwości — to jedyny sposób na pewne rozpoznanie.

Na wizytę do dermatologa refundowaną przez NFZ potrzebne jest skierowanie od lekarza POZ. Można też skorzystać z wizyty prywatnej. Więcej o tym, jak wygląda badanie i jak się do niego przygotować, przeczytasz w artykule: Badanie znamion u dermatologa — profilaktyka czerniaka krok po kroku.

Pamiętaj: treści na tej stronie mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady lekarskiej. Jeśli masz niepokojącą zmianę skórną — niegojące się owrzodzenie, guzek, który zmienia rozmiar lub krwawi bez urazu — skontaktuj się z lekarzem POZ lub dermatologiem.